Grona gniewu. J. Steinbeck

Od pierwszych stron pozwoliłam porwać się tej prozie. Wciągająca, choć jest to język prosty, narracja tradycyjna, trzecioosobowa. Grona gniewu Johna Steinbecka (1902-1968) to książka uważana za najwybitniejsze dzieło w twórczości tego Noblisty, za którą otrzymał w 1940 roku Nagrodę Pulitzera, klasyka, którą odkryłam niestety dość późno.

Na początku książki poznajemy jednego z bohaterów, który po kilku latach nieobecności powraca do domu, by za chwilę wraz z rodziną udać się w daleką, niebezpieczną podróż. Poza sobą pozostawiają całe swoje dotychczasowe życie, swoje marzenia, wspomnienia, przed nimi jest tylko niewiadoma, a ich wędrówka przypomina exodus Izraela z Księgi Wyjścia. Niezależnie, jak często powtarzają, że czeka ich nowe, wspaniałe życie, wiara jaka zagościła w ich sercach nie wystarczy, by zagłuszyć lęk i wątpliwości. Prowadzi ich szosa 66, dziś uznawana już za zabytkową, droga, którą Steinbeck nazywa „drogą matką”, a określenie to na trwałe weszło do języka i literatury.

Rodzina Joadów jest jedną z setek tysięcy, które wygnane ze swojej ziemi, wyrusza w drogę, nie tylko tę fizyczną, ale w pewnym sensie także duchową. Jest to dla każdego z nich próba i nie każdy ten egzamin zdaje, podróż okupiona śmiercią starców i dzieci, w której sprawdza się tylko matka. Kobieta, która roztacza nad swoją rodzinę opiekę, przejmuje przywództwo, gdy mężczyźni zaczynają popadać w zniechęcenie i apatię.

Fabuła przeplatana jest rozdziałami, w których narrator wyjaśnia czytelnikowi sytuację w czasie kryzysu lat dwudziestych i trzydziestych w Stanach Zjednoczonych. Komentarz ten spowalnia akcję, ale jest głosem wołającym w imieniu setek tysięcy ograbionych i wykorzystanych, głodnych i umierających, gdy własność skupiona została w rękach sprytniejszych i bogatych.

Steinbeck wnika w mechanizmy, które stopniowo niszczą jednostkę i społeczeństwo, gdy bezwzględność i zimna kalkulacja biorą górę nad człowieczeństwem. W Gronach gniewu jest walka o przetrwanie, o zachowanie godności, jest zaakcentowanie siły rodziny, wspólnoty, która umożliwia przetrwanie w najcięższych warunkach. Z każdą stroną czytelnik czuje, że gniew upokorzonych narasta, że napięcie jest coraz większe, że musi stać się coś, co doprowadzi do przełomu. Klęski następują jedna po drugiej, gdy pojawia się nadzieja, natychmiast zostaje ona zgaszona. W końcowych scenach powódź niszczy wątły dorobek zbieraczy bawełny. Obfite opady deszczu, przywołują skojarzenia z biblijnym potopem, a rodzina Joadów zmuszona jest porzucić swoją „arkę”, czyli stary wagon kolejowy, starą ciężarówkę i ruszyć przed siebie. Chwilę wcześniej w rwący nurt wody rzucono martwego noworodka, niewinną ofiarę niedożywienia i głodu, ciężkich warunków, z jakimi przyszło zmierzyć się jego matce, ma być on wyrzutem dla tych, którzy doprowadzili do upodlenia setek tysięcy ludzi.

Steinbeck w mistrzowski sposób buduje dramaturgię utworu, widoczny jest protest przeciwko zwyrodnieniu kapitalizmu. Jest to jeden z tych tekstów, które na długo pozostają w pamięci czytelnika, nie pozostawia obojętnym i autorowi można zarzucić, że w niektórych fragmentach jest dość sentymentalny, jednak całość czyta się doskonale, a książka powinna być obowiązkową lekturą każdego bibliofila.

J. Steinbeck, Grona gniewu. PIW. Warszawa 1971.