Uprawa człowieka

Osiągnięcie doskonałości od dawna stanowiło dla człowieka obiekt pożądania, jednak czasem, zwłaszcza gdy stworzone są ku temu narzędzia, dążenia te mogą obrócić się przeciwko ludziom. Odpowiednie instrumenty w niepowołanych rękach mogą nieść ze sobą niebezpieczeństwo użycia ich w celu eliminacji niepożądanych jednostek i grup. Agata Strządała pisze: „Człowiek staje się w eugenice obiektem swojej własnej działalności hodowlanej”.

W książce Od Galtona do Watsona. Przemiany pojmowania eugeniki w XIX i w XX wieku autorka powołuje się na antyczną Spartę, gdzie istniało coś na kształt instytucji, która zajmowała się oceną stanu zdrowia noworodka i jego przydatności dla grupy. Wielki filozof, Platon, w Państwie także sformułował szokujące tezy, iż należy leczyć ludzi, których choroby można usunąć, a jednostki nimi dotknięte są przydatne dla społeczeństwa. Chorzy przewlekle, słabi duchowo nie powinni się rozmnażać. Był zatem zwolennikiem tzw. eugeniki negatywnej, ale jednocześnie rozwinął eugenikę pozytywną, która zakładała stworzenie człowieka o określonych cechach. Osiągnięcie tego celu upatrywał w łączeniu ludzi w odpowiednie pary, które posiadałyby zdrowe i liczne potomstwo.

Jednym z prekursorów eugeniki był Francis Galton, który pojmował ją jako uprawę rasy, gatunku ludzkiego i stworzył program poparty uzasadnieniem naukowym lub raczej pseudonaukowym. Odwoływał się do teorii Darwina, uważał, iż przy rozmnażaniu ludzi należy stosować te same zasady, co przy zwierzętach, czyli zastosowanie odpowiedniego doboru partnerów i selekcję naturalną, które zostały zaburzone przez kulturę, czyli wprowadzenie szczepień, szpitali, przytułków. Po roku 1905 o eugenice można mówić jako o ideologii, a intensywny jej rozwój nastąpił przed drugą wojną światową w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Trzeciej Rzeszy, w której eutanazji poddawano osoby chore psychicznie, niepełnosprawne. Po drugiej wojnie światowej kojarzona głównie z Holokaustem, straciła swoją rację bytu, natomiast współcześnie zauważyć można jej odrodzenie w zmodyfikowanej formie, np. biotechnologia, w której zastosowaniu autorka dopatruje się zagrożeń związanych z eliminacją płodów obciążonych genetycznie. Nowa eugenika związana jest z rozwojem genetyki, diagnostyką prenatalną połączoną z aborcją w przypadku wykrycia wad genetycznych płodu, zaleceniami zrezygnowania z potomstwa nosicieli tychże wad, wyborem embrionów o określonych cechach, co służy nie tylko stworzeniu człowieka o odpowiednich genach, ale także w celach leczniczych.

Prócz stanowiska Galtona, autorka przywołuje także innych zwolenników eugeniki, m.in. Roberta Grahama, Hermanna Müllera czy Jamesa Watsona. Powołuje się także na stanowisko Kościoła katolickiego przeciwnego tego typu działaniom czy Francisa Fukuyamy, który zdecydowanie odrzuca eugenikę.

Książka Strządały stanowi uporządkowany zbiór teorii dotyczących rozwoju eugeniki, uświadamia czytelnikowi zagrożenia związane z rozwojem współczesnej genetyki, a jednocześnie sugeruje, iż wszelkie niebezpieczeństwa z nią związane stanowią wypadkową myślenia ludzi, tych, którzy naukę tworzą, ich dążeń do stworzenia idealnego człowieka. Zagrożenia niesie zatem nie sama nauka, ale ludzie, zwłaszcza rządy, które ją upolityczniają i chcą wykorzystać ją przeciwko innym.

A.Strządała, Od Galtona do Watsona. Przemiany pojmowania eugeniki w XIX i w XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. Opole 2010.

Recenzja ukazała się także na portalu Lektury Reportera: http://www.lekturyreportera.pl/ksiazki/uprawa-czlowieka/